Oké, dus je hebt het weer gedaan. Je zit tegenover je beste vriend met een glas wijn in je hand en vertelt hetzelfde verhaal als zes maanden geleden. Ander gezicht, andere naam, maar precies dezelfde ellende. Je vriend kijkt je aan met die blik van “hier gaan we weer” en je denkt zelf: hoe kan dit nú weer gebeuren?
Spoiler: het is geen pech. Het is psychologie.
Je brein is namelijk een enorme drama queen die dezelfde film blijft afspelen, ook al weet je dat het een slechte afloop heeft. En de wetenschap heeft hier een fascinerend antwoord op gevonden dat dieper gaat dan “je hebt gewoon een slecht type”. Het heeft alles te maken met hoe je hersenen geprogrammeerd zijn door je allereerste ervaringen met liefde, en dat gebeurde waarschijnlijk voordat je überhaupt kon praten.
Je eerste liefde programmeerde je brein (en we hebben het niet over die jongen uit de brugklas)
In de jaren vijftig kwam psychiater John Bowlby met zijn gehechtheidstheorie, en die veranderde de hele manier waarop we naar relaties kijken. Later bouwde psycholoog Mary Ainsworth dit verder uit met experimenten die je als ouder waarschijnlijk nachtmerries geven: ze liet baby’s alleen in een kamer om te kijken hoe ze reageerden wanneer mama terugkwam.
Wat bleek? De manier waarop je ouders of verzorgers met je omgingen als baby en peuter, creëerde een soort mentale handleiding voor hoe liefde werkt. Psychologen noemen dit een intern werkmodel – een set onbewuste overtuigingen over relaties die je de rest van je leven met je meedraagt als een onzichtbare rugzak vol emotionele bagage.
Als je ouders bijvoorbeeld superlief waren wanneer het hen uitkwam, maar je negeerden wanneer ze gestrest waren, leerde je dat liefde onvoorspelbaar is. En nu, dertig jaar later, voel je je het meest aangetrokken tot mensen die precies dat patroon herhalen. Niet omdat je geniet van emotionele achtbaanritjes, maar omdat je brein denkt: “Ah, dit herken ik! Dit moet liefde zijn!”
Het voelt als thuiskomen, zelfs als dat thuis eigenlijk behoorlijk disfunctioneel was. Je brein heeft liefde gekoppeld aan dat specifieke gevoel van onzekerheid, dus een stabiele persoon die consistent aardig is? Die voelt gewoon saai aan. Of erger: verdacht.
Waarom je dezelfde ruzie blijft hebben (met verschillende mensen)
Sigmund Freud – ja, die met de sigaar en de moedercomplexen – noemde dit fenomeen herhalingsdwang. Het is je brein dat oude, pijnlijke situaties blijft naspelen in een poging om ze deze keer wél goed te laten eindigen. Een soort emotionele Groundhog Day.
En moderne neurowetenschappers zoals Joseph LeDoux hebben dit bevestigd met hersenscans. Je limbische systeem, het oude reptielenbrein dat verantwoordelijk is voor emoties, maakt nauwelijks onderscheid tussen verleden en heden. Wanneer je nieuwe partner iets doet dat lijkt op gedrag van je ex, of van je vader, of van die lerares op de basisschool die je altijd overzag, dan reageert je brein alsof het letterlijk dezelfde persoon is.
Daarom explodeer je soms over kleine dingetjes. Niet omdat je gek bent, maar omdat je brein een oude film heeft opgestart terwijl er eigenlijk een nieuwe draait. Je reageert op spoken uit het verleden, niet op wat er nu werkelijk gebeurt.
De drie patronen die je liefdesleven saboteren
Relatietherapeut Harville Hendrix schreef er een heel boek over: we kiezen systematisch partners die lijken op de mensen die ons hebben grootgebracht, inclusief hun meest irritante eigenschappen. Hij identificeerde verschillende terugkerende patronen die mensen blijven herhalen, en de kans is groot dat je jezelf herkent in minstens één ervan.
Je valt op emotioneel onbeschikbare types
Dit is de klassieker. Je wordt aangetrokken tot mensen die net genoeg interesse tonen om je te boeien, maar nooit genoeg om je echt veilig te laten voelen. Je wordt een soort emotionele acrobaat die steeds indrukwekkender kunstjes uithaalt voor applaus dat nooit komt.
Klinisch psycholoog Lindsay Gibson noemt dit in haar onderzoek naar emotionele verwaarlozing een fantasy bond – een relatie die vooral in je hoofd bestaat. Je bent verliefd op het potentieel van die persoon, op wie ze zouden kunnen zijn als ze eindelijk hun emotionele muren laten zakken. Spoiler: die muren blijven meestal gewoon staan.
Waarom doe je dit? Omdat je hebt geleerd dat liefde iets is wat je moet verdienen door je best te doen. De spanning van het najagen voelt als verliefdheid, terwijl het eigenlijk gewoon stress is.
Je speelt altijd de redder
Sommige mensen voelen zich alleen waardevol wanneer ze iemand anders kunnen helpen of repareren. Ze vallen op partners met problemen, trauma’s, verslavingen of drama, en denken: “Ik kan hem veranderen” of “Ze heeft gewoon iemand nodig die van haar houdt.”
Psychotherapeut Pia Mellody omschrijft dit als codependentie – een patroon waarin je eigen emotionele stabiliteit afhankelijk wordt van het oplossen van andermans problemen. Het probleem? Je kunt niemand anders repareren. En zodra ze wél stabieler worden, voel je je vaak nutteloos en zoek je onbewust weer drama op.
Dit patroon ontstaat vaak bij mensen die als kind de emotionele oppas van hun ouders waren. Je leerde dat je waarde ligt in zorgen voor anderen, niet in gewoon bestaan.
Je saboteert gezonde relaties
Dit is de meest frustrerende: je ontmoet eindelijk iemand die aardig, stabiel en beschikbaar is, en wat doe je? Je rent gillend weg. Of creëert drama uit het niets. Of trekt je terug zodra het te intiem wordt.
Attachmentonderzoeker Amir Levine legt uit dat dit gebeurt omdat intimiteit en veiligheid voor sommige mensen psychologisch gekoppeld zijn aan angst. Als je bent opgegroeid met onvoorspelbare liefde, dan voelt voorspelbaarheid letterlijk verkeerd aan. Je brein denkt: “Dit is té gemakkelijk, er moet iets mis zijn.”
Dus saboteer je het, niet omdat je stom bent, maar omdat je onderbewuste probeert de situatie terug te brengen naar wat bekend aanvoelt – zelfs als dat betekent: alleen en ongelukkig.
Waarom goede voornemens niet werken (en wat wel helpt)
Je hebt het waarschijnlijk geprobeerd. “Deze keer ga ik niet jaloers zijn.” “Ik laat me niet meer behandelen als een optie.” “Ik ga geen moeder spelen voor een volwassen man.” En toch, drie maanden later, zit je precies weer in dezelfde situatie.
Dat komt omdat emoties een snelweg door je brein nemen die je rationele denken volledig omzeilt. Neurowetenschapper Joseph LeDoux ontdekte dat signalen van je zintuigen rechtstreeks naar je amygdala gaan – je angstcentrum – zonder langs je prefrontale cortex te komen, het deel dat rationeel nadenkt.
Met andere woorden: je voelt voordat je denkt. Tegen de tijd dat je rationele brein denkt “Hmm, dit patroon herken ik”, heeft je emotionele brein al het oude script opgepakt en is de ruzie begonnen.
Goede voornemens worden gemaakt door je rationele brein, maar uitgevoerd door je emotionele brein. En raad eens welke van de twee sterker is wanneer je gestrest, verliefd of gekwetst bent?
Wat kun je dan wél doen?
Het goede nieuws: je brein kan veranderen. Neuroplasticiteit betekent dat zelfs diepgewortelde patronen kunnen worden herschreven, maar het vraagt meer dan alleen inzicht. Het vraagt consistent oefenen van nieuwe reacties, en daar zijn geen apps of quick fixes voor.
- Leer je patronen herkennen voordat je erin stapt: De volgende keer dat je je aangetrokken voelt tot iemand, pauzeer dan even en vraag jezelf: “Op wie lijkt dit gevoel?” Vaak ontdek je dat de vlinders in je buik eigenlijk alarmbellen zijn die klinken als je vader of je eerste grote liefde.
- Ga bewust voor het onbekende: Als jouw type “emotioneel onbeschikbaar” is, date dan bewust iemand die wél consistent is – ook al voelt het in eerste instantie saai. Je brein moet leren dat veiligheid niet hetzelfde is als saaiheid.
- Werk met je lichaam: Trauma en patronen zitten niet alleen in je hoofd, maar ook in je zenuwstelsel. Somatisch therapeut Peter Levine benadrukt dat technieken zoals ademwerk, mindfulness en lichaamsgerichte therapie helpen om je automatische stressreacties te resetten.
- Wees aardig voor jezelf: Psycholoog Kristin Neff heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar zelfcompassie en ontdekte dat mensen die vriendelijk zijn voor zichzelf na een fout, sneller veranderen dan mensen die zichzelf afkraken. Elke keer dat je weer in een oud patroon stapt, is geen bewijs dat je hopeloos bent – het is gewoon data over waar je nog aan moet werken.
De echte oplossing begint bij jezelf
Uiteindelijk draait het doorbreken van destructieve relatiepatronen om het herstellen van je relatie met jezelf. Psychotherapeut Carl Rogers ontwikkelde het concept van onvoorwaardelijke positieve waardering – het idee dat je waarde niet afhangt van wat je presteert of hoe anderen je behandelen.
Wanneer je leert om jezelf die acceptatie te geven die je misschien als kind hebt gemist, verandert er iets fundamenteels in wie je aantrekt en tolereert. Partners die je slecht behandelen verliezen hun aantrekkingskracht niet omdat je “beter” bent geworden, maar omdat hun gedrag niet meer resoneert met hoe jij over jezelf denkt.
En ja, dat kost tijd. Gedragswetenschapper BJ Fogg toont aan dat duurzame verandering komt van kleine, consistente aanpassingen, niet van dramatische transformaties. Misschien kies je de komende keer weer iemand die emotioneel onbeschikbaar is, maar misschien herken je het nu wel drie weken eerder. Misschien blijf je niet een jaar te lang hangen. Misschien spreek je je behoeften iets duidelijker uit.
Elke kleine verschuiving telt. De sleutel is niet om nooit meer fouten te maken, maar om steeds bewuster te worden van waarom je doet wat je doet. Bewustzijn is het begin van keuzevrijheid – de vrijheid om patronen te kiezen die je werkelijk gelukkig maken, in plaats van patronen die alleen maar vertrouwd aanvoelen.
Want uiteindelijk gaat het niet om perfecte relaties kiezen. Het gaat erom te leren welke onvolkomenheden je kunt omarmen – en welke je eindelijk mag loslaten. En misschien, heel misschien, om te stoppen met daten zoals je op de automatische piloot door Instagram scrolt: op zoek naar iets wat bekend voelt, in plaats van iets wat écht goed voor je is.
Inhoudsopgave