Je kent ze wel. Die CEO die nooit een steek laat vallen. Die advocaat die elke zaak lijkt te winnen. Die chirurg met de gouden handen. Ze stralen competentie uit, rijden in dure auto’s en posten inspirerende quotes op LinkedIn over “hustle” en “grind”. Maar hier komt de twist die niemand ziet aankomen: onderzoek toont steeds vaker aan dat juist deze hoogvliegers een verhoogd risico lopen op specifieke psychische problemen. En nee, dat komt niet doordat ze zwak zijn. Het komt doordat dezelfde eigenschappen die hen naar de top brachten, ook hun grootste psychologische zwakte kunnen zijn.
Welkom in de bizarre wereld waarin succes en mentale gezondheid niet hand in hand gaan, maar eerder een toxische relatie hebben waarbij niemand durft te vertrekken.
De donkere kant van ambitie: waarom je hersenen constant in alarmmodus staan
Laten we beginnen met ambitie. Klinkt geweldig, toch? Ambitieuze mensen bereiken dingen. Ze schrijven geschiedenis. Ze veranderen de wereld. Maar er zit een addertje onder het gras dat psychologen al decennia bestuderen.
Het probleem heet de hedonistische loopband – een concept dat teruggaat op het werk van psychologen Philip Brickman en Donald Campbell uit de jaren zeventig. De essentie? Zodra je een doel bereikt, verschuift je referentiepunt. Die promotie waar je maanden voor knokte? Geweldig voor ongeveer een week. Dan word je normaal voor je nieuwe positie en zoek je alweer naar de volgende uitdaging. Het is als op een loopband rennen die steeds sneller gaat – je komt nooit echt ergens aan.
Moderne onderzoeken bevestigen dit patroon keer op keer. Mensen met hoge carrièreambities rapporteren systematisch hogere niveaus van angst en onrust. Niet omdat ze falen, maar omdat het voltooien van doelen niet de verwachte blijvende tevredenheid brengt. Je hersenen bevinden zich in een constante staat van “nog niet goed genoeg”, wat mentaal ongeveer zo uitputtend is als een marathon lopen zonder ooit de finish te zien.
Het bedriegerssyndroom: hoe succes een leugen kan voelen
Hier wordt het echt bizar. Je zou verwachten dat mensen zich zekerder voelen naarmate ze meer bereiken. Maar bij veel succesvolle professionals gebeurt precies het tegenovergestelde. Ze ontwikkelen wat psychologen Pauline Clance en Suzanne Imes in 1978 het “imposter phenomenon” noemden – het bedriegerssyndroom.
Dit zijn niet de mensen die daadwerkelijk incompetent zijn. Dit zijn juist de hoogpresteerders die, ondanks objectieve bewijzen van hun bekwaamheid, zichzelf zien als fraudeurs die elk moment ontmaskerd kunnen worden. Clance en Imes ontdekten dit fenomeen tijdens hun werk met succesvolle academische vrouwen, maar later onderzoek toonde aan dat het veel breder voorkomt dan aanvankelijk gedacht.
De ironie is meedogenloos: hoe hoger je klimt, hoe groter het gevoel kan worden dat je er niet thuishoort. Elke nieuwe prestatie verhoogt simpelweg de lat van wat van je verwacht wordt. Je bent niet meer bang dat mensen ontdekken dat je niet slim genoeg bent – nu ben je bang dat ze ontdekken dat die grote deal puur geluk was, of dat je vorige successen toevalstreffers waren.
Studies schatten dat tussen de vijftig en zeventig procent van alle mensen op enig moment in hun leven bedriegersgevoelens ervaren. Maar bij professionals in veeleisende sectoren ligt dit percentage aanzienlijk hoger. En het ergste? Ze praten er niet over, omdat toegeven dat je je een bedrieger voelt… nou ja, dat voelt als het bewijs leveren dat je inderdaad een bedrieger bent.
Perfectionisme: wanneer “goed genoeg” nooit bestaat
Perfectionisme wordt vaak gepresenteerd als een aantrekkelijke eigenschap. “Ik geef niet op tot het perfect is!” klinkt geweldig in een sollicitatiegesprek. Maar psychologisch gezien is perfectionisme een risicovolle karaktertrek die steeds meer met mentale gezondheidsproblemen wordt geassocieerd.
Thomas Curran en Andrew Hill voerden een grootschalige meta-analyse uit waarin ze gegevens van meer dan veertigduizend jonge mensen over drie decennia analyseerden. Hun bevindingen, gepubliceerd in 2017, waren alarmerend: perfectionisme is dramatisch toegenomen, en die toename correleert direct met stijgende niveaus van depressie, angst en zelfs zelfmoordgedachten.
Het fundamentele probleem met perfectionisme is dat het een onmogelijk doel nastreeft. Perfectie bestaat niet, zeker niet in complexe professionele omgevingen waar zoveel factoren buiten je controle liggen. Een perfectionist leeft dus in een permanente staat van teleurstelling. Niets is ooit goed genoeg. Elk project had beter gekund. Elke presentatie had vloeiender kunnen verlopen.
Burn-out: als je lichaam de noodrem trekt
In 2019 deed de Wereldgezondheidsorganisatie iets opmerkelijks. Ze nam burn-out officieel op in de International Classification of Diseases (ICD-11) als een “beroepsgebonden fenomeen”. Dit was geen administratieve formaliteit – het was een erkenning van een groeiende epidemie.
Christina Maslach, de ontwikkelaar van de meest gebruikte burn-out inventarisatielijst, identificeert drie kernelementen: emotionele uitputting, depersonalisatie (een gevoel van afstandelijkheid van je werk), en een verminderd gevoel van persoonlijke bekwaamheid. Wat opvalt in haar decennia durende onderzoek is dat de mensen die het meest toegewijd zijn aan hun werk – exact het type dat doorgroeit naar leidinggevende posities – ook het meest kwetsbaar zijn voor burn-out.
De paradox werkt zo: de eigenschappen die je naar de top brengen (toewijding, doorzettingsvermogen, bereidheid om offers te brengen) zijn precies dezelfde eigenschappen die je mentale reserves uitputten als ze niet gebalanceerd worden. Het is alsof je constant geld opneemt van een bankrekening zonder ooit iets te storten. Uiteindelijk is het saldo nul, en je systeem crasht.
Wat er in je hersenen gebeurt: de biologie van chronische stress
Dit gaat verder dan alleen psychologie – er gebeurt ook iets meetbaars in je hersenen. Robert Sapolsky, een neuroendocrinoloog aan Stanford University, heeft uitgebreid onderzoek gedaan naar de effecten van chronische stress op de hersenen. Zijn werk toont aan dat langdurige blootstelling aan cortisol (het primaire stresshormoon) letterlijk de structuur van je hersenen kan veranderen.
Specifiek kan het de hippocampus beschadigen – een hersengebied dat cruciaal is voor geheugen en emotieregulatie. Voor professionals die jarenlang in een toestand van verhoogde alertheid verkeren, betekent dit dat hun hersenen zich aanpassen aan deze constante bedreiging. Het probleem is dat deze aanpassingen niet altijd gezond zijn. Ze kunnen leiden tot verhoogde angstgevoeligheid, problemen met het reguleren van emoties, en een structureel verhoogd risico op depressie.
Het masker van competentie: waarom niemand het ziet
Een van de redenen waarom deze problematiek zo onder de radar blijft, is dat succesvolle professionals ongelooflijk goed zijn in het maskeren van hun worsteling. Ze hebben geleerd om functioneel te blijven, zelfs wanneer ze innerlijk aan het instorten zijn. Psychologen als Michael Yapko, gespecialiseerd in depressie, hebben uitgebreid beschreven hoe hoogfunctionerende depressie vaak volledig onzichtbaar blijft – zelfs voor naasten.
Deze mensen gaan naar vergaderingen. Ze leveren deadlines. Ze glimlachen op het juiste moment. Maar binnen kunnen ze worstelen met intense gevoelens van leegte, hopeloosheid of angst. Het is een soort professionele toneelvoorstelling die dagelijks wordt opgevoerd, en het is mentaal buitengewoon uitputtend.
De signalen die je niet mag negeren
Hoe weet je of je zelf in deze valkuil aan het vallen bent? Er zijn specifieke waarschuwingssignalen waar experts naar kijken:
- Constante zelfkritiek: Als je innerlijke stem voortdurend zegt dat je niet goed genoeg bent, zelfs wanneer objectieve resultaten het tegenovergestelde bewijzen
- Onvermogen om af te schakelen: Als je merkt dat je niet kunt “uitschakelen”, zelfs in je vrije tijd, en constant met werk bezig bent in je hoofd
- Fysieke symptomen zonder medische verklaring: Hoofdpijn, slaapproblemen, maagklachten of andere lichamelijke klachten waarvoor artsen geen duidelijke oorzaak vinden
- Verminderd plezier in activiteiten: Als dingen die je vroeger leuk vond nu zinloos of vermoeiend aanvoelen
- Sociale terugtrekking: Als je sociale contacten vermijdt of simpelweg geen energie meer hebt voor relaties buiten werk
De weg vooruit: erkenning als startpunt
Het goede nieuws – en ja, er is goed nieuws – is dat bewustwording groeit. Steeds meer organisaties erkennen dat mentale gezondheid geen individueel probleem is dat werknemers zelf moeten oplossen, maar een systemisch probleem dat structurele oplossingen vereist. En steeds meer professionals durven toe te geven dat succes niet betekent dat je perfect moet zijn of altijd sterk moet lijken.
De eigenschappen die ons succesvol maken hoeven ons niet te vernietigen. Ambitie is niet inherent destructief. Perfectionisme kan worden getransformeerd in gezond streven naar excellentie. En toewijding aan je werk hoeft niet ten koste te gaan van je mentale gezondheid. Maar dit vereist een fundamentele herwaardering van wat succes werkelijk betekent.
Als we succesvol zijn maar ons ellendig voelen, wat hebben we dan werkelijk bereikt? Deze vraag is niet cynisch bedoeld. Het is een uitnodiging om na te denken over wat we écht willen van ons professionele leven, en tegen welke prijs we bereid zijn dat te bereiken. Succesvolle professionals lijden niet vaker aan psychologische problemen ondanks hun succes, maar vaak juist dankzij de mechanismen die hen succesvol maakten. Het erkennen van deze paradox is niet het einde van je carrière – het kan juist het begin zijn van een duurzamere, gezondere manier van werken en leven.
Inhoudsopgave